Een saga van drie bomen: ‘Duurzame kap’

Het Zuider Buiten Spaarne, even ten zuiden van de brug die De Verfroller genoemd wordt, is een prachtig stukje Haarlem, waar in het kielzog van de sloop-nieuwbouw ‘Koningshof’ over drie oude bomen een taai maar leerzaam dispuut is ontstaan tussen bewoners en de gemeente Haarlem. Die laatste wilde de bomen goedkoop vervangen, om zo het openbaar groen waarin ze staan “duurzaam” in te richten. Maar omwonenden maakten succesvol bezwaar dat kap nu, alleen om extra kosten van kap over een aantal jaren te voorkomen geen zwaarwegend belang is zoals bedoeld in Artikel 5 van de bomenverordening. De vernietiging van de kapvergunning schept een precedent voor het behoud van bestaande bomen. Straatwerkzaamheden beschadigden intussen echter de wortelkluit onherstelbaar. De saga van drie bomen leert evenzovele lessen over goed bomenbeleid in het algemeen, en hoe bestaand groen in nieuwbouw kan worden ingepast in het bijzonder.

De drie bomen, twee iepen en een goudes, waren het enige groen bij de te slopen gemeentelijke betonkolos ‘Koningstein’. Ze werden door de bewoners van het naastgelegen Zuider Buiten Spaarne 24 en het ‘Geheime Groene Roos Genootschap’ (GGRG) jarenlang verzorgd, in het kader van een Wijkcontract met de gemeente, als onderdeel van het Groenproject ‘Het Rozenprieeltje”. Bij de herontwikkeling van het terrein zegde de gemeente toe de bomen te zullen behouden, en ze werden opgenomen in het openbaar groen in het bestemmingsplan en het Ontwikkelplan ‘Koningshof’.[2] De architect, sloper, en projectontwikkelaar werkten om de bomen heen. De bomen stonden prominent in de verkoopbrochure. Toen de nieuwbouw klaar was begon de gemeente Haarlem aan de inrichting van de openbare ruimte en ging het alsnog mis.

Van de twee iepen van ruim 50 jaar oud werd de voorste, aan de Spaarnekant, om onduidelijke redenen in de zomervakantie van 2022 plotseling gekapt. Zonder vergunningsaanvraag, op particulier terrein,  vanwege vermeende iepziekte. Volgens de buren was het een ‘vergiskap’: De iepen waren ingeënt, mooi groen, en maar één van twee iepen vlak naast elkaar met iepziekte, dat is onwaarschijnlijk. Spaarnelanden verontschuldigde zich voor de gang van zaken, maar voor de iep ernaast en de goudes vroeg de gemeente vervolgens begin 2024 kapvergunningen aan. Intussen werd begonnen aan de inrichting van de openbare ruimte: een klinkerbestrating langs de ruime groenstrook met de, nu nog maar twee van de drie bomen, zoals die  stonden in het laatste schetsontwerp dat in het participatietraject met de bewoners was gemaakt.

Maar zonder veel kennis van zaken of overleg kende een nieuwe gemeentelijk projectmanager intussen de bomen nog maar een beperkte levensverwachting van minder dan 5 jaar toe. Hij vond het daarom efficiënter en goedkoper om de groenstrook meteen in te richten met nieuwe, kleine bomen met een stamomtrek van 16-18 cm – dit terwijl de bestaande bomen 100-120 cm dik zijn. Nu in plaats van later kappen zou “voorkomen dat de openbare ruimte binnen vijf jaar weer overhoop moet … Dit brengt extra kosten met zich mee.”[3] 

Volgens de gemeente was kap van deze forse bestaande bomen ten behoeve van herplanting van iele nieuwe bomen een “duurzame manier” om het openbaar groen in te richten.[4]

Tegen de kapvergunning van de iep maakten de buren bezwaar. Zij tekenden aan dat de rapporten waarop de gemeente haar beperkte levensverwachting baseerde aantoonbaar onjuist waren, ook omdat genoemde rapporten inmiddels meer dan 5 jaar oud waren en de bomen er nog in vol groen blad bij stonden. Ook was er een positieve beoordeling door de boomspecialist die de iepen onderhield. Daarbij was de kap niet noodzakelijk om de nieuwbouw te realiseren, zoals de gemeente betoogde, want die nieuwbouw was al klaar en doelbewust om de bomen heen ontworpen. Meer fundamenteel stelden de bezwaarmakers dat het slecht beleid is om een forse bestaande boom met een hoge natuurwaarde en nog een behoorlijk aantal jaren levensverwachting voortijdig te vervangen door een iel nieuw boompje, teneinde kosten van herplanting in de toekomst te besparen. Die herplantingskosten zijn er immers toch, en ze nu onnodig maken is zelfs pure verspilling als de bestaande boom nog vele levensjaren voor zich blijkt te hebben. Misschien wordt-ie wel 150 en overleeft hij ons allemaal!

De bezwaaradviescommissie opperde aanvullend onderzoek door een onafhankelijk boomexpert. Copijn Boomspecialisten bevond de iep goed gezond, met een nieuwe levensverwachting van zeker 5 á 10 jaar, en ontraadde de voorgenomen kap.[5] De gemeente kreeg in het rapport een reprimande voor haar slechte omgang met de bomen. De adviescommissie oordeelde daarop dat de financiële afweging van de gemeente geen grond geeft voor een kapvergunning, ook niet als de levensduur beperkt is. Een mogelijke besparing van extra kosten van vervanging van de boom in de toekomst die zouden worden voorkomen door vervanging nu kan “niet worden beschouwd als een voldoende zwaarwegend maatschappelijk belang” zoals bedoeld in artikel 5 lid 4 van de Bomenverordening Haarlem 2021.[6] Het college moest daarop wel besluiten om de kapvergunning alsnog te weigeren. De tweede iep, de middelste boom, was gered.

Voor de derde boom, de goudes, kwam bezwaar tegen kap echter te laat. Van deze markante, gezichtsbepalende boom van 74 jaar, werd ongeveer de helft van de wortelkluit tijdens de bestrating van de verlengde Koningsteinstraat weggekapt. Eerder al werd de kroon van de boom aan die kant kapotgereden door bouwmachines. Volgens de uitvoerder had de gemeente gezegd dat de bomen “toch weg” zouden gaan. Copijn concludeerde echter dat de boom tot aanvang van de bouwwerkzaamheden goed gezond was geweest, maar inmiddels dusdanig mishandeld dat deze niet meer levensvatbaar is en risico op windworp geeft. Het advies was daarom de onherstelbaar beschadigde goudes te kappen en middels een eis tot taxatie de schade op de projectontwikkelaar te verhalen.[7]

De buren maakten desalniettemin bezwaar tegen de kapvergunning – zonder opschortende werking vanwege de onvermijdelijkheid van de kap – in het bijzonder tegen het voornemen van het college om voor de vernielde dikke goudes een fladderiep “met een stamomtrek van 16-18 centimeter te herplanten”. Gedeelde door pi is dat een boompje met niet veel meer dikte dan een bezemsteel! Bezwaarmakers eisen voor de gemolesteerde oude boom een gelijkwaardige vervangende boom terug, met dezelfde stamomtrek, bladmassa en ecosysteemdiensten. Het bezwaar is in behandeling. De juridisch ambtenaar is welwillend, maar de projectmanager niet. Het eerste voorstel is een nieuwe boom te planten van 20-22 centimeter – nog steeds een stok. De buren gaan niet akkoord en zijn bereid om voor een gelijkwaardige boom tot het Europees Hof door te procederen.

Het verdriet over de bomen en de ergernis over de gemeente bij bewoners is groot. Ambtenaren sturen op kap van prima oude bomen waarvan het behoud voor aanvang van de bouwwerkzaamheden talloze malen is toegezegd. De verantwoordelijke wethouders en hun colleges van B&W kappen klakkeloos mee. Alleen inspreken bij de gemeenteraad kan soms nog iets losmaken.[8] De middelste iep, de kleinste en minst markante boom, is op het laatste nippertje behouden. Voor de grote goudes moet een nieuwe terug komen, maar herstel in oude luister zal nog weer 50 jaar duren. Gelijkwaardige herplanting voor de vergiskap wordt, zeker nu iepenziekte inderdaad onwaarschijnlijk blijkt, ook geëist. Omwonenden hebben hiervoor jarenlang strijd moeten leveren. Eerst in de planvorming en schetsontwerpen rond Koningshof en de openbare ruimte en het bestemmingsplan, toen met bezwaarschriften, expert rapporten, op hoorzittingen, en met pleidooien. De gemeente vertraagt intussen.[9]

Projectmanagers van de gemeente gingen en kwamen, maar eerdere toezeggingen van de gemeente werden niet goed overgedragen, en alle pogingen om de gemeente zich eraan te laten houden stuitten op liefdeloosheid voor de natuur, onverschilligheid, en een muur van bureaucratisch niks doen. Het is een ingewikkeld verhaal, vol bewezen fouten dan wel tekortkomingen bij de gemeente. Een boom ten onrechte gekapt, een andere boom op de valreep voor kap behouden, een derde boom onherstelbaar beschadigd onder de verantwoordelijkheid van de gemeente. Slecht beheer van dossiers, verkeerde inschattingen van de waarde van bomen, geschonden beloftes, het is geen fraaie lijst. Iedereen doet zijn best en Haarlem geeft hoog op van haar groenbeleid, en dat mag er zeker zijn, maar deze saga toont hoe weerbarstig de gemeentelijke beleidspraktijk in Haarlem is.

De drie bomen mogen staan voor drie belangrijke lessen. Les één: bestaande bomen hebben hoge natuurwaardes en levenskansen, die niet tegen mogelijke beheerkostenbesparingen kunnen worden weggestreept. Waar de bomen kunnen worden ingepast in nieuwbouwplannen geldt niet zonder meer een zwaarwegend maatschappelijk belang voor kap; een belangrijk precedent voor boombescherming. Les twee: voor een succesvolle inbedding van bestaande bomen in een herontwikkeling is een goede ambtelijke begeleiding essentieel. Dossiers met toezeggingen moeten zorgvuldig worden overgedragen en gelezen. Van begin tot eind dient de gemeentelijk boomexpert te worden betrokken en de natuurbescherming streng te worden gehandhaafd. Les drie: Het Haarlemse bomenbeleid moet zo snel mogelijk worden herplant in vruchtbare, natuurminnende grond. Het is te summier en pathologisch, terwijl behoud van bestaande bomen standvastig uitgangspunt zou moeten zijn.[10] Als deze saga van drie bomen één ding laat zien, dan is het hoe belangrijk wat liefde voor natuurbehoud is.

[1] Met hartelijke dank aan Maarten Pieter Schinkel voor aanvulling van het feitenrelaas.

[2] Zie het boekje ‘Koningstein wordt Koningshof’ van Kees Loogman, december 2020 en https://www.haarlemsdagblad.nl/regio/haarlem/geschiedenis-verdwenen-haarlems-kantoorgebouw-koningstein-in-boekje-gevat-video/11060896.html

[3] Collegebesluit 2024/10387 Kap iep Koningshof, van 23 januari 2024.  https://gemeentebestuur-haarlem.notubiz.nl/document/13733247/1/1_+Kap+iep+Koningshof?connection_type=1&connection_id=8171215.

[4] Collegebesluit 2024/438959, Kap en herplant van een boom in het project Koningshof, van 2 april 2024. https://gemeentebestuur-haarlem.notubiz.nl/document/13997635/1/1_+Kap+en+herplant+van+een+boom+in+het+project+Koningshof?connection_type=1&connection_id=8345025. 

[5] Copijn Boomspecialisten, Boomtechnisch onderzoek twee bomen bezwaarprocedure Haarlem, 1 augustus 2024, Zie bijlage Boomtechnisch onderzoek Copijn middelste iep.

[6] Kenmerk 2024/487886, Advies van de commissie bezwaarschriften aan het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Haarlem, Haarlem 26 september 2024, overwegingen 9 en 10. Het vernietigingsbesluit van 8 oktober 2024 is als JZ/2024/487886 gericht aan de bezwaarmaker, de heer M.P. Schinkel. Zie bijlage Vernietiging kapvergunning.

[7] Copijn Boomspecialisten, Boomtechnisch onderzoek twee bomen bezwaarprocedure Haarlem, 1 augustus 2024, Beoordeling Goudes, zie bijlage Boomtechnisch onderzoek Copijn goudes.

[8] Vergadering Commissie Ontwikkeling 12-10-2023, inspraak de heer Schinkel. Zie: https://gemeentebestuur-haarlem.notubiz.nl/vergadering/1154041 vanaf 1:51:25.

[9] Voor de gemeentelijke planning, zie: https://haarlem.nl/herinrichting-openbare-ruimte-koningshof.

[10] Zie https://haarlem.nl/bomenbeleid, waar vooral informatie wordt gegeven over ziektes en de bestrijding ervan door (nood)kap.