Een boom is geen boom

Pas in het najaar bespreekt de gemeenteraad het Haarlemse bomenbeleid. Te laat voor de 101 eiken en andere forse bomen aan het Spaarneplein: Zij moeten plaats maken voor de bouw van een busstation bij de Buitenrustbruggen. De gemeente heeft zichzelf de kapvergunning al verleend. Volgens de Bomenverordening moeten er evenzoveel jonge bomen voor terugkomen. Maar wat hier door de gemeente wordt verkocht als “groen plein” is in werkelijkheid een forse uitdunning van de bladmassa. Zoals dat overal in de stad gebeurt. Want het Haarlemse bomenbeleid bevat een systeemfout, waardoor de groenschat van de stad al jaren wordt leeggeroofd. Door de gemeente zelf, zoals bij het OV-knooppunt, maar ook door projectontwikkelaars en particulieren, die goedkoop bomen door boompjes mogen vervangen. Haarlem beschermt haar bomenbestand veel slechter dan andere gemeenten, zoals Amsterdam. Dat zit zo.

Unieke boomwaarde

In Haarlem geldt: ‘een boom is een boom’: In de kapvergunning legt de gemeente voor elke gekapte boom een herplantplicht op voor één nieuw exemplaar, met als grootste plantmaat een stamomtrek van 18-20 cm (Haarlemse Bomenverordening, Artikel 8.1). Maar dat is een hele slechte wissel! De stad krijgt slechts een bezemsteel terug van net 6 cm dik, met een minikroontje, voor het verlies van een volwassen boom met al snel een stamomtrek van 100 cm, en een enorme bladmassa. Grote bestaande bomen hebben ecologische waarde, als woonplaats van vogels en insecten, klimatologische waarde, met de afvang van CO2 en verkoeling van de stad, en belangrijke gezondheidswaarden van fijn wonen en werken. Daarbij hebben oude bomen vaak emotionele waarde: oma’s kusten er voor het eerst opa’s onder. Natuurlijk, ook een jonge boom kan weer uitgroeien tot een volwassen boom. Maar dat duurt al gauw drie generaties. Elke oude boom is een uniek individu, dat ecosysteemdiensten levert aan de samenleving, van mier tot mens. Hoe ouder en groter de boom, hoe waardevoller voor ons allemaal.  

De totale waarde van een boom kun je vatten in zijn ‘boomwaarde’: de kosten om de boom, met al zijn pracht en functies, te reproduceren. Die vervangingswaarde kan enorm hoog zijn. Zoals in het geval van de kastanje in de tuin van Het Achterhuis, waarover Anne Frank schreef. Toen de boom rond de eeuwwisseling ziek werd, werd alles in het werk gesteld om ‘m te redden. En ook nadat de stokoude kastanje uiteindelijk toch om woei, leefde hij voort. Stekjes staan nu onder andere op Ground Zero, en ook de oude stronk is weer uitgeschoten. Wijlen Professor Heertje zette zich in voor behoud van de boom. Hij doceerde het grote maatschappelijk belang van unieke goederen, zoals monumenten, kunstwerken, en bomen. Bijvoorbeeld in zijn Amsterdamse rede “Mien, je kunt toch nieuwe bakken” (UvA, 26 november 1999). Nee dus: ze zijn niet-reproduceerbaar, zoals we onlangs pijnlijk leerden uit de roof van de Roemeense Gouden Helm van Coţofeneşti uit 450 voor Christus. De goudwaarde voor de dieven was hooguit een ton, maar de historische waarde van de helm is onschatbaar. Op dat soort zaken, zoals volwassen bomen, moet juist de overheid paternalistisch passen.

Haarlemse bomenverordening verlangt slechts minimale herplant

Het Haarlemse bomenbeleid geeft de boomwaarde echter vrijwel gratis weg, door alleen maar een bezemsteel terug te verlangen. De Bomenverordening vraagt om herplant “op de plek waar geveld wordt, of anders in de buurt daarvan.” (Artikel 8.2). Kan dat niet, dan mag het elders in de stad. Alleen als herplant “echt niet mogelijk” is moet de vergunninghouder een bedrag betalen voor het verlies van groen, gelijk aan de “monetaire waarde van de houtopstand”, met een minimum van euro 4.600 (Artikel 8.4). Het geld wordt in het gemeentelijk Groenfonds gestort, waaruit dan groencompensatie elders wordt betaald. De boomwaarde dient in dat geval getaxeerd te worden volgens de meest recente richtlijnen van de Nederlandse Vereniging van Taxateurs van Bomen. De centrale vraag daarbij is: “Welke investeringen zijn nodig om een vergelijkbare boom op deze locatie opnieuw te realiseren, naar de huidige inzichten en maatstaven, met gebruik van de jaarlijks geactualiseerde prijsniveaus?” (Richtlijnen NVTB, 21 November 2024, Sectie 3.2). In de bepaling van de vervangingswaarde wordt zo vanzelf rekening gehouden met de staat, gezondheid, en nog resterende levensverwachting van de boom. Als een boom afgeschreven is of ernstig ziek, is de vervangingswaarde laag. Maar een vitale ferme boom is heel duur om te vervangen.

‘Een boom is een boom’ in het Frederikspark (foto: Carla Nuis)

De systeemfout in het Haarlemse bomenbeleid is nu het gigantische verschil tussen de herplantplicht terplekke, waarvoor dus een boompje van 6 cm dik volstaat, en compensatie van de volledige boomwaarde bij herplant elders, via het Groenfonds. Want vanzelfsprekend is het vervangen van een gezonde volwassen boom door een dunne jonge boom veel goedkoper dan het betalen van de hele boomwaarde van de bestaande boom. Dat is zelfs zo als de te kappen boom nog maar minder waard is dan euro 4600. Maar het kan ook zomaar een factor 10 schelen. Want een gezonde eik van 50 jaar oud heeft al snel een boomwaarde van euro 35.000, terwijl een boompje van 18-20 cm stamomtrek planten maar een paar duizend euro kost. Een projectontwikkelaar die, zeg, een OV-knooppunt wil bouwen, is dus vele malen goedkoper uit door telgjes van 18 cm te planten, dan de werkelijke waarde van de gekapte bomen te vergoeden. Het verschil is gemeentesubsidie in de vorm van boomwaarde.

Systeemfout geeft perverse prikkel tot onnodig kappen

Nog dramatischer is dat het ook al snel goedkoper is om achteraf nieuwe boompjes te planten dan om de bestaande oude bomen op te nemen in het projectontwerp en de moeite te doen om tijdens de bouw voorzichtig met de bestaande bomen om te gaan. Dit geeft een perverse prikkel om goede bomen onnodig te kappen als het prima mogelijk is om ze te behouden en er omheen te werken. Evenzo worden bomen die bijna 50 jaar oud worden, en daarna extra beschermd zijn als monumentale bomen, systematisch vervangen door jonge scheuten onder het mom van ‘een boom is een boom’. Hierdoor wordt de stad beroofd van het verschil in boomwaarde tussen de oude en de nieuwe bomen – soms nodig, waar bomen echt moeten wijken voor nieuwbouw, maar vaak ook onnodig, waar het alleen iets duurder was geweest om goede oude bomen te behouden.

Zulk bomenroofbouwbeleid is niet te rijmen met de goede voornemens van de gemeente in het Groenbeleidsplan. Daarin staat: “Uitgangspunt is het behoud van bestaande bomen.” Ook externe partijen wil de gemeente daartoe stimuleren. Maar door geen herplant van een gelijkwaardige boomwaarde verplicht te stellen gebeurt het omgekeerde: de gemeente subsidieert de kap van oud bomen. In de kapvergunning voor de 101 bomen aan het Spaarneplein vernietigt Haarlem mogelijk een kleine twee miljoen euro aan boomwaarde – het precieze bedrag is moeilijk vast te stellen, omdat de bomen niet officieel getaxeerd zijn, maar volgens het bestand van de Bomenwachters zijn ze gemiddeld ruim 30 jaar oud. Die kosten niet expliciet maken in de bouwplannen maar wel spreken over een “groen plein”, zoals bij de OV-hub, is de burger foppen. En waar private partijen ontwikkelen geeft de gemeente deze waarden weg als subsidie uit gemeentegelden. Zoals bij project Koningshof, waar een 75 jaar oude goudes onnodig werd beschadigd en moest worden gekapt. De gemeente weigerde de bomen te laten taxeren en de schademaker aansprakelijk te stellen, terwijl dat wel door boomexpert Copijn werd geadviseerd, en nam genoegen met herplant van één boompje van 18-20 cm. Omwonenden zetten zich in voor een gelijkwaardig exemplaar, maar het College van B&W wees hun verzoeken af: volgens de bomenverordening hoeft de gemeente niet dikker terug te planten en daarom doet het dat niet. Fout in de Haarlemse Bomenverordening.

Harvard University ontwerpt wél rondom haar bomen (foto: Maarten Pieter Schinkel)

Amsterdam verlangt herplant van gehele boomwaarde

Het bomenbeleid van Amsterdam kan Haarlem als goed voorbeeld dienen. Daar geldt het uitgangspunt: “een te kappen boom wordt vervangen door één of meer bomen van in totaal gelijke ‘boomwaarde’.” (Compensatie en herplant van bomen: Uitwerking van de Amsterdamse Bomenverordening 2014). Dat laatste ondervangt dat herplant van één gelijkwaardige boom dikwijls om praktische redenen niet mogelijk is, omdat het risico dat een verplantte boom niet aanslaat groter wordt, naarmate de boom forser is. Naast reguliere taxatie van boomwaarden in het gemeentelijk bomenbestand, hanteert Amsterdam ook een handige omrekentabel. Afhankelijk van de leeftijd van de te kappen boom moet een bepaald aantal bomen van 18-20 cm stamomtrek worden herplant. Ook kan gekozen worden voor herplant van minder, maar dikkere bomen, bijvoorbeeld één boom van 21-35 cm voor twee kleintjes. Zo zouden we volgens Amsterdams model bij de Haarlemse OV-hubkap vier keer zoveel bomen van 20 cm terugkrijgen – en twee keer zoveel als de stamomtrek inderdaad 25 cm wordt, zoals de gemeente daar heeft beloofd (“20-25 cm”). Alleen al tegen de minimum stort in het Groenfonds van euro 4600 per boom vertegenwoordigt dat een boomwaarde van bijna een miljoen euro die niet gecompenseerd wordt. Daarmee zou pas een prachtig Spaarnepark kunnen worden ingericht! Voor de goudes van 75 jaar bij Koningshof geldt zelfs een herplantplicht van 10 bomen van 18-20 cm, of één serieuze boom van 46-55 cm stamomtrek – hier compenseert Haarlem dus maar één tiende van de werkelijke groenwaarde!

Amsterdam schat zijn bomen wél naar boomwaarde (bron Amsterdamse Bomenverordening 2014).

Herzie het Haarlemse bomenbeleid

Het Haarlemse bomenbeleid heeft heel snel groene prikkels nodig. Want met het huidige beleid raken we onze monumentale bomen in rap tempo kwijt: oude bomen worden voortijdig gekapt en door jonkies vervangen. Maar dat zijn geen “vergelijkbare” bomen met tenminste dezelfde ecosysteemdiensten. Het Haarlemse uitgangspunt van ‘een boom is een boom’ is verkeerd. Een boom is geen boom, zoals de kastanje in de tuin van Het Achterhuis duidelijk maakt. Het is als denken dat je de Roemenen voor het verlies van hun historische helm kunt compenseren met een kilo goud. Bouwen goedkoper maken voor projectontwikkelaars door ze niet de werkelijke schade die hun bouw doet aan het gemeentelijk groen te laten vergoeden is natuurlijk slecht beleid. Met dezelfde logica kun je huizenbouw stimuleren door sloop van bestaande woningen toe te staan, zonder de bewoners eerst netjes uit te kopen. Dat zou geen mens accepteren. Het Haarlems bomenbeleid zet evenzeer aan tot diefstal, van gemeenschapsbezit van de stad. Het is juist de taak van de gemeente om daar goed op te letten.

De noodzakelijke herziening van de Haarlems Bomenverordening is eenvoudig. Als een kapvergunning wordt afgegeven, dan moet die verplichten tot herplant tot en met dezelfde boomwaarde, ongeacht de herplantplek – die dan nog steeds bij voorkeur dezelfde kan zijn. Dat moet een exemplaar zijn dat het origineel zo goed mogelijk benadert, dan wel meerdere bomen die samen evenveel ecosysteemdiensten leveren. De boommaat 18-20 cm stamomtrek dient de minimale maat voor herplant te zijn – in plaats van de maximale in de Bomenverordening, zoals nu het geval is. De taxaties van de boomwaarden van alle bomen in Haarlem dient volgens NVTB-normen te worden bijgehouden in het gemeentelijke bomenbestand. Daarin zijn al alle Haarlemse bomen in kaart gebracht, inclusief soort, leeftijd, en gezondheid. Voeg daaraan hun werkelijke monetaire boomwaarde systematisch toe. Tenslotte moet alle gekapte boomwaarde die niet direct herplant kan worden, als restantbedrag gestort worden in het Groenfonds. Dat zijn de regels, ongeacht of de kapper een particuliere ontwikkelaar is of de gemeente zelf. Pas met zulk bomenbeleid zal er zorgvuldig met onze waardevolle bomen worden omgegaan. Want hier geldt: Maak de werkelijke kosten van kappen expliciet, en een calculerende ontwikkelaar kapt niet.